Vi rút Nipah là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Vi rút Nipah – Hiểm họa toàn cầu đang ở mức báo động đỏ

Vi rút Nipah là một trong những tác nhân gây bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Vi rút có khả năng lây từ động vật sang người và từ người sang người. Mặc dù chưa phổ biến như cúm hay COVID-19. Thế nhưng vi rút Nipah lại có tỷ lệ tử vong rất cao và từng gây ra nhiều đợt bùng phát nghiêm trọng tại châu Á.

Thế giới đang đối mặt với dịch bệnh nguy hiểm do vi rút Nipah có nguồn gốc từ dơi ăn hoa quả

Việc tìm hiểu đầy đủ về vi rút Nipah giúp người dân có thể chủ động phòng tránh. Từ đó, giảm nguy cơ lây nhiễm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu: vi rút Nipah là gì, nguồn gốc và đường lây truyền, triệu chứng, mức độ nguy hiểm, phương pháp điều trị cũng như cách phòng ngừa hiệu quả.

Vi rút Nipah là gì?

Vi rút Nipah (Nipah virus – NiV) là một loại virus gây bệnh truyền nhiễm nhóm A, gây nguy hiểm ở người và động vật, thuộc họ Paramyxoviridae, chi Henipavirus, có khả năng lây từ động vật sang người. Vi rút này có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến hệ thần kinh và hô hấp. Tỷ lệ tử vong cao lên đến 75% theo ghi nhận y tế. Hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, vì vậy vi rút Nipah được xếp vào nhóm mầm bệnh có nguy cơ gây dịch lớn nếu không được kiểm soát kịp thời.

Vi rút Nipah đang được xếp vào nhóm bệnh truyền nhiễm cực kỳ nguy hiểm 

Các đợt bùng phát dịch nghiêm trọng trong lịch sử

Trong quá khứ, vi rút Nipah đã từng gây ra nhiều đợt bùng phát dịch tại một số quốc gia châu Á. Hậu quả để lại cực kỳ nghiêm trọng về sức khỏe cộng đồng và thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới y tế.

1998 – 1999 (Malaysia/Singapore)

Dịch bùng phát đầu tiên tại trại nuôi lợn và lò mổ với hơn 250 ca viêm não. Thế nhưng, ban đầu dịch bệnh lại được chẩn đoán nhầm là viêm não Nhật Bản.

2001 (Siliguri, Ấn Độ & Meherpur, Bangladesh)

Xuất hiện tại khu vực địa lý không liền kề với tỷ lệ lây nhiễm thứ phát cao hơn.

Nguồn gốc và đường lây truyền của Vi rút Nipah

Trong giai đoạn cuối tháng 12/2025 đến tháng 1/2026, Ấn Độ đã ghi nhận ca bệnh xuất hiện tại bang Tây Bengal, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ bùng phát dịch.

Ấn Độ ghi nhận ca mắc tại 1 bệnh viện ở bang Tây Bengal 

Vi rút Nipah lây từ đâu?

Dơi ăn quả (dơi quạ)

Đây là ổ chứa tự nhiên của vi rút Nipah. Dơi có thể mang vi rút nhưng không biểu hiện triệu chứng bệnh.

Dơi ăn hoa quả là vật chủ chứa vi rút Nipah gây bệnh 

Động vật trung gian

Heo là vật chủ trung gian phổ biến nhất được ghi nhận trong các đợt dịch đầu tiên. Ngoài ra, một số loài vật nuôi khác cũng có thể nhiễm vi rút khi tiếp xúc với dịch tiết của dơi.

Các con đường lây nhiễm

Lây từ động vật sang người

Con người có thể nhiễm vi rút khi tiếp xúc trực tiếp với động vật mang mầm bệnh (heo, dơi) hoặc với dịch tiết của chúng như nước bọt, nước tiểu, máu.

Con người tiếp xúc với thịt heo mang bệnh có nguy cơ mắc vi rút Nipah

Lây từ người sang người

Vi rút Nipah có thể lây khi tiếp xúc gần với người bệnh, đặc biệt qua dịch tiết đường hô hấp (nước bọt, dịch mũi họng) hoặc chất thải cơ thể.

Lây qua thực phẩm

Việc ăn trái cây bị dơi cắn dở hoặc uống nhựa cây chà là tươi bị nhiễm nước bọt dơi là nguyên nhân gây nhiễm bệnh trong một số vụ dịch tại Ấn Độ và Bangladesh.

Không ăn hoa quả do động vật cắn dở để phòng ngừa dịch bệnh 

Triệu chứng khi nhiễm vi rút Nipah

Triệu chứng ban đầu

Ở giai đoạn sớm, người nhiễm bệnh thường có các biểu hiện giống cảm cúm:

• Sốt
• Đau đầu
• Buồn nôn, nôn
• Mệt mỏi, đau cơ
• Đau họng

Những triệu chứng này dễ gây nhầm lẫn với các bệnh nhiễm vi rút thông thường, khiến việc phát hiện sớm gặp khó khăn.

Các biểu hiện ở giai đoạn đầu khá giống với cảm cúm khiến người bệnh dễ chủ quan

Triệu chứng nặng

Nếu bệnh tiến triển nặng có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến não và hệ hô hấp:

• Viêm não
• Co giật
• Rối loạn tri giác
• Mất phản xạ, giảm trương lực cơ
• Suy hô hấp cấp

Một số trường hợp sống sót vẫn có thể để lại di chứng thần kinh kéo dài như viêm não tái phát (sau nhiều tháng/năm) và các di chứng thần kinh tâm thần kéo dài.

Người mắc bệnh có thể chịu hậu quả nghiêm trọng đến hệ thần kinh và hô hấp 

Vi rút Nipah có nguy hiểm không?

Vi rút Nipah được xem là mối đe dọa y tế nghiêm trọng khi xét trên nhiều khía cạnh. Từ tỷ lệ tử vong, nguy cơ biến chứng lâu dài cho đến mức độ nguy hiểm so với các vi rút khác.

Tỷ lệ tử vong cao

Tỷ lệ tử vong khi mắc bệnh từ 40% – 75%, cao hơn nhiều so với cúm mùa hay COVID-19.

Dịch bệnh được ghi nhận có tỷ lệ cao gấp nhiều lần so với Covid-19

Biến chứng lâu dài

Người bệnh có thể gặp tổn thương não không hồi phục. Ảnh hưởng xấu đến khả năng lao động và sinh hoạt.

So sánh với các vi rút khác

Nếu so với vi rút cúm thông thường, vi rút Nipah nguy hiểm hơn do dễ gây viêm não và chưa có thuốc đặc trị. So với SARS-CoV-2, được ghi nhận ít lây lan hơn nhưng mức độ nặng và tỷ lệ tử vong cao hơn.

Vi rút Nipah chưa có thuốc đặc trị, người mắc bệnh có tỷ lệ tử vong lên đến 75%

Chính vì vậy, vi rút Nipah được WHO xếp vào nhóm bệnh ưu tiên nghiên cứu do tiềm năng gây đại dịch trong tương lai.

So sánh chủng: Malaysia (MY) và Bangladesh (BD)

Các ca bệnh tại Malaysia và Bangladesh được xem là hai mô hình điển hình của vi rút Nipah với đặc điểm lây nhiễm khác nhau, nên thường được sử dụng để so sánh trong các nghiên cứu dịch tễ.

Cách chẩn đoán vi rút Nipah

Xét nghiệm

Chẩn đoán vi rút Nipah chủ yếu dựa vào xét nghiệm máu, dịch họng hoặc dịch não tủy để phát hiện vi rút hoặc kháng thể.

Cần xét nghiệm sớm để phòng ngừa dịch bệnh và có biện pháp điều trị hỗ trợ kịp thời

Theo dõi lâm sàng

Bác sĩ đánh giá dựa trên triệu chứng, tiền sử tiếp xúc với động vật hoặc người nghi nhiễm bệnh, và yếu tố dịch tễ tại địa phương.

Chẩn đoán phân biệt

• Sốt rét thể não: Phân biệt bằng phết máu ngoại vi/test nhanh kháng nguyên.
• Sốt mò (Scrub typhus): Có vết loét điển hình (eschar), bệnh theo mùa.
• Bệnh do Leptospira: Viêm gan thường gặp hơn, liên quan mùa mưa lũ.
• Viêm não Nhật Bản: Lợn là vật chủ khuếch đại nhưng không bị bệnh. Trẻ em bị ảnh hưởng nhiều hơn người lớn. Tổn thương hạch nền trên MRI.
• Bệnh Dại: Tiền sử bị chó/dơi cắn, sợ nước/sợ gió.
• Viêm màng não vi khuẩn: Dịch não tủy có bạch cầu đa nhân trung tính ưu thế, đường thấp.

Chẩn đoán phân biệt giúp nhận diện đúng bệnh, tránh nhầm lẫn với các bệnh truyền nhiễm thông thường

Cách điều trị vi rút Nipah

Chưa có thuốc đặc trị

Hiện nay chưa có thuốc kháng vi rút đặc hiệu hay phác đồ điều trị chuẩn cho vi rút Nipah.

Điều trị hỗ trợ

Người bệnh được điều trị triệu chứng như hạ sốt, thở oxy, kiểm soát co giật và chăm sóc tích cực.

Cách ly và kiểm soát lây nhiễm

Việc cách ly người bệnh và sử dụng phương tiện phòng hộ y tế là biện pháp quan trọng để hạn chế lây lan trong cộng đồng.

Người mắc bệnh cần được cách ly để tránh lây nhiễm cho cộng đồng

Cách phòng ngừa vi rút Nipah hiệu quả

Phòng bệnh vẫn là biện pháp quan trọng nhất hiện nay:

• Tránh tiếp xúc với dơi và động vật nghi nhiễm.
• Không săn bắt, nuôi nhốt hoặc tiếp xúc trực tiếp với dơi và động vật có dấu hiệu bệnh.
• Tránh ăn trái cây bị dơi cắn dở, không uống nhựa cây chà là tươi chưa qua xử lý.
• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt sau khi tiếp xúc với động vật hoặc thực phẩm sống.
• Khi có triệu chứng nghi ngờ, cần đến cơ sở y tế để được kiểm tra và tư vấn, hạn chế tiếp xúc gần với người khác.

*Lưu ý: Tránh uống nhựa cây chà là 

Giữ tay luôn sạch sẽ để phòng ngừa vi rút truyền nhiễm 

Vi rút Nipah tại Việt Nam và thế giới

Các quốc gia ghi nhận dịch bùng phát

Malaysia, Singapore, Bangladesh và Ấn Độ là những nước từng ghi nhận các đợt dịch.

Tình hình dịch bệnh tại Việt Nam

Hiện nay Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh. Tuy nhiên do điều kiện khí hậu nhiệt đới và sự hiện diện của dơi ăn quả, nguy cơ xâm nhập vẫn tồn tại nếu không giám sát chặt chẽ.

Ăn hoa quả được rửa sạch để tránh mắc bệnh do vi rút Nipah gây ra 

Cảnh báo từ tổ chức y tế

WHO và các tổ chức y tế quốc tế khuyến cáo các quốc gia tăng cường giám sát bệnh truyền nhiễm nhằm phát hiện sớm và khoanh vùng kịp thời.

Câu hỏi thường gặp về vi rút Nipah

Vi rút Nipah có lây nhanh không?

Bệnh có thể lây từ người sang người khi tiếp xúc gần, tuy nhiên mức độ lây lan không nhanh như cúm hay COVID-19. Nguy cơ cao nhất là trong môi trường chăm sóc y tế hoặc gia đình.

Vi rút Nipah có chữa được không?

Hiện chưa có thuốc đặc trị cho bệnh truyền nhiễm này. Việc điều trị chủ yếu là hỗ trợ và theo dõi sát tình trạng người bệnh.

Có vắc-xin phòng chống chưa?

Hiện nay chưa có vắc-xin phòng bệnh. Một số nghiên cứu đang được tiến hành nhưng chưa được áp dụng rộng rãi.

Kết luận

Vi rút Nipah là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao và khả năng gây biến chứng nghiêm trọng. Tại Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp mắc. Tuy nhiên nguy cơ xâm nhập vẫn hiện hữu. Đặc biệt trong bối cảnh giao lưu quốc tế gia tăng và môi trường sống của động vật hoang dã liên tục biến đổi.

Việc nâng cao nhận thức cộng đồng, thực hiện các biện pháp phòng ngừa cơ bản và theo dõi thông tin từ các nguồn y tế chính thống là cách hiệu quả nhất để bảo vệ bản thân và xã hội.